- Sản phẩm đầu tiên của Microsoft là trình thông dịch Altair BASIC, do Bill Gates và Paul Allen viết năm 1975 cho máy Altair 8800.
- Hai người viết BASIC trên trình giả lập chạy trên máy PDP-10 mà chưa từng có Altair thật trong tay.
- Buổi trình diễn thành công tại MITS dẫn tới hợp đồng cấp phép và sự ra đời của Micro-Soft.
- Altair BASIC đặt nền cho mô hình bán phần mềm độc lập với phần cứng và phổ cập lập trình trên máy tính gia đình.
Microsoft ra đời từ một sản phẩm duy nhất: trình thông dịch Altair BASIC mà Bill Gates và Paul Allen viết năm 1975 cho máy tính Altair 8800, khi cả hai chưa từng có trong tay chiếc máy đó. Thành công của buổi trình diễn đầu tiên đã dẫn tới hợp đồng với hãng MITS, sự thành lập "Micro-Soft" và một ý tưởng làm thay đổi cả ngành: phần mềm là sản phẩm có giá trị riêng, có thể bán độc lập với phần cứng. Nhân dịp Microsoft tròn 50 năm, Gates đã công bố mã nguồn Altair BASIC, giúp thế hệ mới nhìn lại khởi đầu khiêm tốn này.
Altair 8800: chiếc máy khơi mào cách mạng
Tháng 1 năm 1975, tạp chí Popular Electronics đưa lên trang bìa chiếc Altair 8800 của MITS, một bộ máy tính dùng vi xử lý Intel 8080, bán dạng tự lắp với giá phải chăng cho người đam mê. Altair không có bàn phím hay màn hình theo nghĩa hiện đại; người dùng nhập lệnh bằng các công tắc ở mặt trước và đọc kết quả qua đèn LED.
Dù thô sơ, Altair được xem là chiếc máy tính cá nhân đầu tiên tạo ra làn sóng thực sự. Vấn đề là gần như không có phần mềm nào để dùng. Muốn máy làm gì, người dùng phải viết mã máy và nhập từng bit.


Hai chàng trai và một lời hứa liều lĩnh
Paul Allen thấy bài báo và chạy đến tìm Bill Gates, lúc đó đang học tại Harvard. Cả hai đã quen lập trình từ thời học trung học ở Seattle. Họ nhận ra rằng nếu Altair có ngôn ngữ BASIC, ngôn ngữ dễ học phổ biến thời đó, chiếc máy sẽ hữu ích hơn nhiều.
Họ liên hệ MITS và tuyên bố đã có sẵn BASIC cho Altair, dù thực tế chưa viết dòng nào. MITS tỏ ra quan tâm, và hai người có vài tuần để biến lời hứa thành hiện thực.
Lập trình cho cỗ máy chưa từng thấy
Không có Altair, họ làm một việc khéo léo: Allen viết chương trình giả lập vi xử lý Intel 8080 chạy trên máy tính lớn PDP-10 tại Harvard, dựa trên tài liệu kỹ thuật của Intel. Gates tập trung viết trình thông dịch BASIC trên môi trường giả lập này. Monte Davidoff, một sinh viên khác, được mời viết phần thư viện tính toán số thực.
Thách thức lớn là bộ nhớ: Altair thời đó có rất ít RAM, nên trình thông dịch phải cực kỳ gọn mà vẫn đủ tính năng. Đây là bài học về tối ưu mà lập trình viên ngày nay, với bộ nhớ dồi dào, hiếm khi phải đối mặt.
Buổi trình diễn ở Albuquerque
Allen bay đến trụ sở MITS ở Albuquerque mang theo chương trình trên băng giấy đục lỗ. Trên máy bay, anh nhận ra chưa viết chương trình mồi (bootstrap loader) để nạp BASIC vào máy, và đã viết nó ngay trên chuyến bay. Khi nạp vào Altair thật lần đầu tiên, chương trình chạy được. Dòng chữ chào mừng xuất hiện, và một lệnh tính toán đơn giản cho kết quả đúng.
Thành công này đáng kinh ngạc vì cả trình giả lập lẫn BASIC đều được viết mà chưa từng thử trên phần cứng thật. Nó chứng minh năng lực kỹ thuật và sự tự tin của hai nhà sáng lập trẻ.
Micro-Soft ra đời
Gates và Allen thành lập công ty với tên "Micro-Soft", ghép từ microcomputer và software, vào năm 1975 tại Albuquerque. Họ cấp phép Altair BASIC cho MITS, nhận tiền bản quyền theo mỗi bản bán ra thay vì bán đứt. Sau này, công ty bỏ dấu gạch ngang, chuyển về khu vực Seattle và phát triển thành Microsoft mà chúng ta biết.
Bức thư gửi người đam mê
Năm 1976, Gates viết "Bức thư ngỏ gửi những người đam mê máy tính", phàn nàn rằng nhiều người sao chép Altair BASIC mà không trả tiền. Ông lập luận rằng nếu không ai trả tiền cho phần mềm, sẽ không ai có động lực viết phần mềm chất lượng. Bức thư gây tranh cãi trong cộng đồng vốn quen chia sẻ tự do, nhưng đã đặt nền móng cho mô hình kinh doanh phần mềm thương mại.
Di sản của Altair BASIC
- Phần mềm tách khỏi phần cứng: Microsoft chứng minh có thể kinh doanh bằng việc bán phần mềm cho nhiều hãng phần cứng khác nhau, mô hình sau này lặp lại với MS-DOS và Windows.
- BASIC phổ cập lập trình: mã BASIC ban đầu cho chip Intel 8080 được chuyển sang nhiều dòng chip 8-bit khác, nên nhiều máy tính gia đình thập niên 1970–1980 tích hợp BASIC của Microsoft, giúp hàng triệu người lần đầu viết chương trình.
- Văn hóa tối ưu: viết phần mềm trong giới hạn khắc nghiệt rèn luyện tư duy kỹ thuật đã theo Microsoft trong những năm đầu.
- Tranh luận về bản quyền: cuộc đối thoại giữa phần mềm thương mại và chia sẻ tự do vẫn tiếp diễn, sau này với phong trào phần mềm tự do và mã nguồn mở.
Lịch sử phần mềm của Microsoft còn nhiều chi tiết thú vị khác, như những Trứng Phục Sinh ẩn trong Windows và Office.
Nhìn lại từ thời AI
Năm mươi năm sau, lập trình đã thay đổi đến mức khó nhận ra. Lập trình viên không còn đếm từng byte bộ nhớ, và trợ lý AI có thể viết hàng trăm dòng mã trong vài giây, như được bàn trong bài AI có thay thế lập trình viên. Chính Microsoft hiện đặt AI làm trung tâm chiến lược với Copilot.
Nhưng câu chuyện Altair BASIC vẫn mang bài học vượt thời gian: hiểu sâu phần cứng, kiên nhẫn với giới hạn, và nhìn ra cơ hội khi một nền tảng mới xuất hiện mà chưa có phần mềm. Gates và Allen không phát minh ra máy tính cá nhân, họ nhận ra rằng máy tính cá nhân cần phần mềm, và đó là nơi giá trị nằm.
Từ một trình thông dịch nhỏ gọn đến hệ điều hành chạy trên hàng tỷ thiết bị, hành trình của Microsoft cũng có những chương "dở khóc dở cười", như các lỗi kỳ lạ của Windows được kể trong bài bí mật khởi động chậm của Windows 7. Nhưng tất cả bắt đầu từ băng giấy đục lỗ trong chuyến bay đến Albuquerque năm 1975.
Câu hỏi thường gặp
Microsoft được thành lập năm nào?
Microsoft được thành lập năm 1975 tại Albuquerque, bang New Mexico, Mỹ, bởi Bill Gates và Paul Allen. Ban đầu công ty có tên Micro-Soft.
Altair BASIC là gì?
Đó là trình thông dịch ngôn ngữ BASIC cho máy tính Altair 8800, cho phép người dùng viết và chạy chương trình bằng ngôn ngữ dễ hiểu thay vì mã máy. Đây là sản phẩm đầu tiên của Microsoft.
Có thể xem mã nguồn Altair BASIC ở đâu?
Nhân dịp kỷ niệm 50 năm Microsoft, Bill Gates đã công bố mã nguồn Altair BASIC trên trang cá nhân Gates Notes. Mã được viết bằng hợp ngữ Intel 8080 kèm chú thích của thời đó.
Bill Gates có từng chạm vào máy Altair trước khi viết BASIC không?
Theo các câu chuyện được Gates và Allen kể lại, họ viết BASIC trên trình giả lập chạy trên máy PDP-10 mà không có Altair thật. Lần đầu chương trình chạy trên Altair là tại buổi trình diễn ở MITS.

