- Deepfake là hình ảnh, video hoặc giọng nói giả do AI tạo ra, khiến một người trông như đã nói hay làm điều họ chưa từng làm.
- Kịch bản phổ biến: giả người thân, bạn bè hoặc sếp gọi video ngắn rồi xin chuyển tiền gấp.
- Dấu hiệu: cuộc gọi chỉ vài giây, mặt cứng, tiếng không khớp miệng, kêu "mất sóng", số tài khoản nhận không phải của người gọi.
- Quy tắc vàng: gác máy, gọi lại số bạn đã lưu từ trước, hỏi câu chỉ người thật biết, và không chuyển tiền dưới áp lực thời gian.
Deepfake là nội dung giả mạo do trí tuệ nhân tạo tạo ra, có thể là khuôn mặt, giọng nói hoặc cả một đoạn video. Kẻ lừa đảo dùng nó để gọi video giả làm người quen của bạn, rồi viện cớ khẩn cấp để xin tiền. Cách phòng hiệu quả nhất không phải là soi từng điểm ảnh, mà là luôn xác minh lại qua một kênh khác trước khi chuyển bất kỳ khoản tiền nào.
Deepfake là gì, nói cho dễ hiểu
Hãy hình dung một phần mềm học từ ảnh và video có sẵn của một người, rồi "đắp" khuôn mặt đó lên người khác, hoặc tạo ra giọng nói nghe y hệt. Đó là deepfake. Trong báo cáo "Facing reality? Law enforcement and the challenge of deepfakes" của Europol, cơ quan cảnh sát châu Âu mô tả đây là công nghệ dùng AI để tạo hoặc chỉnh sửa âm thanh và video, khiến người trong đó như đã làm hay nói những điều chưa từng xảy ra, thậm chí tạo ra cả những nhân vật không có thật. Báo cáo này phân tích công nghệ deepfake và tác động của nó tới hoạt động thực thi pháp luật.
Tạo nội dung tổng hợp bằng AI không phải lúc nào cũng phạm pháp. Phim ảnh, quảng cáo hay ứng dụng vui vẫn dùng nó. Vấn đề nằm ở chỗ kẻ gian dùng nó để lừa đảo và tống tiền. Cảnh báo của FBI qua trung tâm IC3 ghi nhận AI tạo sinh giúp tội phạm tốn ít thời gian, công sức hơn để đánh lừa nạn nhân, và còn sửa được những lỗi chính tả, ngữ pháp từng là dấu hiệu nhận biết lừa đảo.
Những kịch bản lừa đảo deepfake thường gặp
Tại Việt Nam, Bộ Công an đã cảnh báo 25 kịch bản lừa đảo trên không gian mạng năm 2026, trong đó một nhóm riêng là lừa đảo bằng AI, Deepfake và DeepVoice. Kẻ gian tạo hình ảnh, video, giọng nói giả người thân, bạn bè hoặc lãnh đạo cơ quan để vay tiền, đòi chuyển khoản khẩn cấp. Một số trường hợp còn gọi điện chỉ để thu mẫu giọng nói, phục vụ cho lần giả mạo sau.
Từ các cảnh báo trong và ngoài nước, có thể gom lại thành mấy kịch bản điển hình:
- Người thân gặp nạn. Một cuộc gọi video hoặc đoạn ghi âm của "con", "cháu" báo bị tai nạn, bị giữ ở đồn, cần tiền ngay. FBI mô tả đúng kiểu này: đoạn âm thanh ngắn với giọng người thân trong tình huống khủng hoảng để xin hỗ trợ tài chính hoặc đòi tiền chuộc.
- Bạn bè mượn tiền qua Messenger, Zalo. Tài khoản mạng xã hội của bạn bè bị chiếm, kẻ gian nhắn tin mượn tiền rồi gọi video vài giây để "chứng minh" là người thật.
- Sếp hoặc đối tác yêu cầu chuyển khoản. Kẻ gian giả lãnh đạo công ty trong cuộc gọi video, yêu cầu kế toán chuyển tiền gấp cho "đối tác". FBI cũng nêu trường hợp video giả dùng trong cuộc trò chuyện thời gian thực với người tự xưng là lãnh đạo công ty hay cơ quan công quyền.
- Giả công an, ngân hàng. Người gọi mặc sắc phục, có "giấy tờ" trông như thật, yêu cầu cung cấp thông tin hoặc cài ứng dụng. FBI cho biết tội phạm còn dùng AI tạo giấy tờ tùy thân và thẻ ngành giả.
- Người nổi tiếng quảng cáo. Video giả một ca sĩ, doanh nhân giới thiệu sản phẩm, khóa học đầu tư hay ứng dụng kiếm tiền.
- Lừa tình cảm. Ảnh và video do AI tạo dựng nên một "người yêu" lý tưởng trên mạng. Đây là biến thể mới của chiêu lừa đảo tình cảm online vốn đã khiến nhiều người Việt mất tiền.
Ảnh giả cũng được dùng cho các trang từ thiện ma, tương tự kiểu Facebook giả bệnh viện kêu gọi quyên góp. Điểm chung của mọi kịch bản là tạo niềm tin bằng hình ảnh, rồi ép bạn quyết định nhanh.
Dấu hiệu nhận biết cuộc gọi video deepfake
Theo khuyến cáo của Bộ Công an về cuộc gọi lừa đảo Deepfake, bạn nên nghi ngờ khi thấy:
- Thời gian gọi rất ngắn, chỉ vài giây.
- Khuôn mặt thiếu cảm xúc, "trơ" khi nói, tư thế lúng túng, hướng đầu và thân người không khớp nhau.
- Màu da bất thường, ánh sáng lạ, bóng đổ sai vị trí.
- Âm thanh không khớp với hình, có nhiều tiếng ồn lạ hoặc không có tiếng.
- Cuộc gọi bị ngắt giữa chừng với lý do mất sóng, sóng yếu.
- Số tài khoản nhận tiền không phải tên của người đang gọi.
FBI bổ sung thêm vài chi tiết hình ảnh đáng để ý: bàn tay, bàn chân bị méo, răng hoặc mắt trông không thật, khuôn mặt mờ hoặc biến dạng, kính và trang sức lạ, độ trễ hình, giọng không khớp và cử động thiếu tự nhiên. Với cuộc gọi chỉ có giọng nói, hãy nghe kỹ giọng điệu và cách dùng từ xem có giống người thân thường ngày không.
Lưu ý: công nghệ ngày càng tốt lên, nên một cuộc gọi trông mượt mà không có nghĩa là thật. Đừng dựa vào mắt mình làm bằng chứng duy nhất.
Bốn quy tắc xác minh trước khi chuyển tiền
- Gác máy và gọi lại số đã biết. Dùng số điện thoại bạn lưu từ trước, không dùng số hay đường link người gọi gửi. Nếu người gọi xưng là ngân hàng hay cơ quan, hãy tự tra số tổng đài chính thức rồi gọi trực tiếp. Đây là lời khuyên chung của cả FBI và Bộ Công an.
- Đặt "từ khóa bí mật" trong gia đình. FBI khuyên mỗi gia đình thống nhất một từ hoặc câu bí mật để xác minh danh tính khi có cuộc gọi khẩn cấp. Hãy chọn thứ không bao giờ đăng lên mạng, và nói rõ với ông bà, cha mẹ lớn tuổi cách dùng.
- Hỏi câu chỉ người thật biết. Ví dụ món ăn tối qua, tên thú cưng hồi nhỏ, một chuyện riêng của hai người. Kẻ gian có thể học giọng nói nhưng khó biết những chi tiết đời thường như vậy.
- Không chuyển tiền gấp. Mọi yêu cầu kiểu "chuyển ngay, đừng nói với ai" đều là dấu hiệu đỏ. Người thân thật sự gặp chuyện vẫn sẽ chờ bạn vài phút để kiểm tra. Kiểm tra kỹ tên chủ tài khoản nhận, nếu là tài khoản lạ thì dừng lại.
FBI cũng khuyên không gửi tiền, thẻ quà tặng hay tiền mã hóa cho người bạn chỉ quen qua mạng hoặc qua điện thoại, và không chia sẻ thông tin nhạy cảm với họ. Bộ Công an nhắc thêm: tuyệt đối không cung cấp mật khẩu, mã OTP cho bất kỳ ai, và không cài ứng dụng theo hướng dẫn của người lạ.
Bảo vệ khuôn mặt và giọng nói của chính bạn
Deepfake cần nguyên liệu. Càng nhiều ảnh rõ mặt, video có tiếng của bạn công khai trên mạng, kẻ gian càng dễ làm giả. Một vài thói quen giúp giảm rủi ro:
- Giới hạn người xem. Chuyển tài khoản mạng xã hội sang chế độ riêng tư hoặc chỉ bạn bè, đúng như FBI khuyến nghị, và chỉ kết bạn với người bạn biết.
- Bớt đăng video nói chuyện dài. Video livestream, vlog nói trực diện là nguồn mẫu giọng và khuôn mặt tốt cho kẻ gian.
- Cảnh giác cuộc gọi lạ hỏi lan man. Bộ Công an cảnh báo có kẻ gọi điện chỉ để thu giọng. Nếu số lạ gọi mà không rõ mục đích, hãy nói ngắn rồi cúp máy.
- Bảo vệ tài khoản. Bật xác thực hai lớp cho Facebook, Zalo, email. Tài khoản bị chiếm là bước đầu tiên của nhiều vụ mượn tiền giả.
- Giữ điện thoại sạch mã độc. Chỉ cài ứng dụng từ kho chính thức. Bài lừa đảo trên Android và cách AI bảo vệ bạn giới thiệu các lớp bảo vệ có sẵn trên điện thoại.
- Báo trước cho người thân. Nói với gia đình rằng bạn sẽ không bao giờ xin tiền gấp qua video. Một lời dặn đơn giản có thể chặn đứng cả vụ lừa.
Nếu đã lỡ chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin
Đừng tự trách và đừng chờ. Mỗi phút đều quan trọng.
- Gọi ngay tổng đài ngân hàng qua số in sau thẻ hoặc trên ứng dụng chính thức, đề nghị tạm khóa tài khoản và hỗ trợ xử lý giao dịch.
- Đổi mật khẩu email, mạng xã hội, ứng dụng ngân hàng nếu bạn đã lộ thông tin. Nếu lỡ cài ứng dụng lạ, ngắt mạng điện thoại trước.
- Lưu bằng chứng: chụp màn hình tin nhắn, lịch sử cuộc gọi, số điện thoại, tên tài khoản và số tài khoản nhận tiền, biên lai chuyển khoản.
- Trình báo cơ quan Công an nơi gần nhất, mang theo bằng chứng. Bộ Công an khuyến cáo người dân báo ngay khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn hoặc đã trở thành nạn nhân.
- Báo cho người bị giả mạo và bạn bè chung, để họ cảnh giác và báo cáo tài khoản giả với nền tảng.
Danh sách FBI đưa ra khi trình báo cũng là gợi ý tốt: thông tin nhận diện kẻ gian (tên, số điện thoại, email), chi tiết giao dịch (ngày, hình thức, số tiền, số tài khoản, ngân hàng nhận) và mô tả cách bạn bị liên hệ.
Bình tĩnh là lớp phòng thủ mạnh nhất
Deepfake đánh vào cảm xúc: lo cho người thân, sợ cấp trên, ham lợi nhuận. Công nghệ giả mạo sẽ còn tốt hơn, nên cách đối phó bền vững là thói quen xác minh chứ không phải khả năng soi lỗi hình ảnh. Gọi lại số đã biết, hỏi câu riêng, dùng từ khóa gia đình và không chuyển tiền khi bị hối thúc. Hãy chia sẻ những quy tắc này với cha mẹ, ông bà, những người dễ bị nhắm tới nhất. Bạn có thể đọc thêm các bài về an toàn trước công nghệ mới trong chuyên mục AI, hoặc xem cách dùng VNeID an toàn trước cuộc gọi giả công an.
Câu hỏi thường gặp
Có ứng dụng nào phát hiện deepfake chính xác không?
Hiện có một số công cụ phát hiện, nhưng chưa có công cụ nào đảm bảo chính xác hoàn toàn, nhất là với cuộc gọi trực tiếp. Cách đáng tin hơn vẫn là xác minh qua kênh khác như gọi lại số đã lưu.
Kẻ gian cần bao nhiêu ảnh hoặc giọng nói để làm deepfake?
Không có con số cố định, nó tùy công cụ và chất lượng bản giả. FBI mô tả tội phạm có thể tạo đoạn âm thanh ngắn mang giọng người thân. Vì vậy hạn chế công khai video, giọng nói của bạn là cách giảm rủi ro.
Bị ghép mặt vào ảnh, video nhạy cảm để tống tiền thì làm gì?
Không chuyển tiền và không thương lượng. Giữ lại tin nhắn, tài khoản đe dọa làm bằng chứng, báo cáo nội dung với nền tảng và trình báo cơ quan Công an. Hãy nói với người thân để có chỗ dựa, vì kẻ gian thường lợi dụng sự xấu hổ của nạn nhân.
Người lớn tuổi trong nhà nên được dặn những gì?
Dặn ba điều: không chuyển tiền khi ai đó gọi xin gấp, luôn gọi lại cho con cháu bằng số đã lưu, và hỏi từ khóa bí mật của gia đình. Nên ghi sẵn các số quan trọng ra giấy để ông bà dễ dùng.
