- Easter egg là tính năng bí mật lập trình viên giấu trong phần mềm, như trò lái máy bay trong Excel 97 hay bắn bi trong Word 97.
- Thuật ngữ được cho là phổ biến từ trò Adventure trên Atari 2600 cuối thập niên 1970.
- Sau bản ghi nhớ Trustworthy Computing năm 2002, Microsoft cấm easter egg vì đó là mã không khai báo, không qua kiểm thử đầy đủ.
- Ngày nay chỉ còn những "trứng" được kiểm soát như trò lướt sóng edge://surf; muốn chơi lại bản cũ nên dùng máy ảo tách mạng.
Trứng Phục Sinh (Easter egg) là những tính năng bí mật mà lập trình viên giấu trong phần mềm, thường là trò chơi nhỏ, hoạt hình hoặc danh sách người tham gia phát triển. Microsoft từng có những quả trứng nổi tiếng nhất làng công nghệ: trò lái máy bay trong Excel 97, trò bắn bi trong Word 97, màn hình tên nhóm phát triển trong Windows 95. Từ đầu những năm 2000, Microsoft chính thức hạn chế việc này vì lý do bảo mật và chất lượng. Hãy cùng nhìn lại câu chuyện thú vị phía sau.
Easter egg là gì và bắt nguồn từ đâu
Thuật ngữ này được cho là phổ biến từ trò chơi Adventure trên máy Atari 2600 cuối thập niên 1970, khi lập trình viên Warren Robinett giấu tên mình trong một căn phòng bí mật, vì thời đó nhà phát hành không ghi tên người làm game. Giống như trò tìm trứng trong lễ Phục Sinh, người chơi phải khám phá mới thấy. Từ đó, giấu "trứng" trở thành truyền thống của giới lập trình, vừa để ghi dấu tên tuổi, vừa để giải trí.
Những quả trứng nổi tiếng của Microsoft
| Phần mềm | Easter egg | Nội dung |
|---|---|---|
| Windows 3.1 | Màn hình ghi công | Danh sách nhóm phát triển kèm hình minh họa, kích hoạt qua tổ hợp phím trong hộp thoại About |
| Windows 95 | Thư mục bí mật | Đổi tên thư mục theo một câu đặc biệt sẽ hiện danh sách nhóm phát triển cuộn kèm nhạc |
| Excel 95 | Hall of Tortured Souls | Một không gian 3D nhỏ kiểu game bắn súng góc nhìn thứ nhất, chứa tên nhà phát triển |
| Excel 97 | Flight Simulator | Trò lái máy bay bay qua địa hình, nổi tiếng nhất trong các easter egg của Office |
| Word 97 | Pinball | Trò chơi bắn bi ẩn trong trình soạn thảo |
| Excel 2000 | Dev Hunter | Trò đua xe bắn súng chạy bằng DirectX |
Thời đó, người dùng truyền tai nhau cách kích hoạt qua tạp chí tin học và diễn đàn. Việc mở được một trò chơi từ bảng tính Excel khiến nhiều người kinh ngạc về khả năng của phần mềm văn phòng.
Vì sao Microsoft dừng giấu trứng
Đầu năm 2002, Bill Gates gửi bản ghi nhớ nổi tiếng về Trustworthy Computing, đặt bảo mật và độ tin cậy lên hàng đầu sau nhiều sự cố virus, sâu máy tính. Trong bối cảnh đó, Microsoft xác định easter egg là mã không được ghi nhận chính thức, không qua kiểm thử đầy đủ, có thể chứa lỗi hoặc lỗ hổng. Khách hàng doanh nghiệp và chính phủ cũng không muốn trong phần mềm họ mua có đoạn mã "không khai báo". Kết quả là Microsoft cấm easter egg trong sản phẩm của mình.
Lý do này hoàn toàn hợp lý dưới góc nhìn bảo mật. Một đoạn mã ẩn, không ai kiểm tra, cũng có thể là nơi ẩn lỗ hổng. Ngày nay, những phần mềm còn hỗ trợ đời cũ như Windows XP là ví dụ cho thấy hệ thống không còn được vá nguy hiểm thế nào; xem bài Windows XP và lỗ hổng bảo mật.

Những "trứng" thời hiện đại
Dù chính sách nghiêm ngặt, tinh thần vui vẻ vẫn tồn tại dưới hình thức được kiểm soát:
- Trò lướt sóng trong Microsoft Edge: gõ edge://surf để chơi game lướt sóng lấy cảm hứng từ trò SkiFree, ban đầu xuất hiện khi mất kết nối mạng, tương tự trò khủng long của Chrome.
- Thư mục "God Mode": tạo thư mục với tên đặc biệt chứa mã định danh để truy cập hàng trăm tùy chọn cài đặt ở một chỗ. Đây thực chất là tính năng dành cho nhà phát triển hơn là trứng Phục Sinh.
- Clippy trở lại theo kiểu tự giễu: trợ lý kẹp giấy của Office 97 từng bị ghét nhất, sau này Microsoft dùng hình ảnh Clippy trong biểu tượng cảm xúc, hình nền, cho thấy sự hoài niệm.
- Trò chơi kinh điển: Solitaire, Minesweeper, Pinball 3D Space Cadet từng đi kèm Windows là ký ức của cả thế hệ, dù không phải easter egg.
Vì sao easter egg vẫn được yêu thích
- Dấu ấn con người: nhắc người dùng rằng phía sau phần mềm là những đội ngũ có tên tuổi, cảm xúc.
- Cảm giác khám phá: tìm ra điều bí mật mang lại niềm vui như chơi trò truy tìm kho báu.
- Văn hóa cộng đồng: chia sẻ cách kích hoạt tạo kết nối giữa người dùng.
- Hoài niệm: nhiều người tìm lại máy ảo Windows 95, Office 97 chỉ để chơi lại.
Lịch sử Microsoft còn nhiều câu chuyện thú vị khác, từ khởi đầu với Altair BASIC, được kể lại trong bài Bill Gates và Altair BASIC, đến những sự cố khó tin như bài hát làm treo máy Windows.
Easter egg ở các công ty công nghệ khác
Microsoft không phải trường hợp duy nhất. Google nổi tiếng với các trò ẩn trong công cụ tìm kiếm như gõ "do a barrel roll" khiến trang xoay vòng, hay trò khủng long khi Chrome mất mạng. Apple từng giấu chữ ký của nhóm thiết kế bên trong vỏ máy Macintosh đời đầu. Các trò chơi điện tử thì gần như không thể thiếu easter egg, từ căn phòng bí mật đến lời nhắn gửi người hâm mộ. Khác biệt là các công ty này thường kiểm soát chúng qua quy trình phát hành chính thức, đúng như tinh thần mà Microsoft đặt ra.
Muốn trải nghiệm lại, làm thế nào an toàn
Nếu tò mò muốn tự mở Flight Simulator trong Excel 97, cách an toàn là dùng máy ảo như VirtualBox với bản cài đặt hợp pháp, tách hoàn toàn khỏi mạng. Không cài Windows cũ hoặc Office cũ lên máy chính đang kết nối Internet, vì các phần mềm này không còn được vá lỗi bảo mật. Ngoài ra, nhiều video ghi lại các easter egg trên mạng là cách nhanh nhất để thưởng thức mà không cần cài đặt.
Vì sao Trứng Phục Sinh biến mất
Trứng Phục Sinh của Microsoft là một chương thú vị trong lịch sử phần mềm, phản ánh thời kỳ mà lập trình viên có nhiều tự do sáng tạo hơn. Việc chúng biến mất cũng là bài học về sự trưởng thành của ngành: khi phần mềm vận hành cả thế giới, mọi dòng mã đều cần được kiểm soát. Nhưng tinh thần vui vẻ, tò mò của những người làm công nghệ thì vẫn còn đó, dưới những hình thức an toàn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Windows 11 có easter egg nào không?
Microsoft không công bố easter egg chính thức trong Windows 11 do chính sách từ đầu những năm 2000. Một số điều thú vị như trò lướt sóng trong Edge hay thư mục God Mode thường được gọi vui là easter egg nhưng thực chất là tính năng được ghi nhận.
Trò Flight Simulator trong Excel 97 kích hoạt thế nào?
Cách kích hoạt là một chuỗi thao tác đặc biệt trên bảng tính trống, được chia sẻ rộng rãi trên Internet. Nó chỉ hoạt động với đúng phiên bản Excel 97, các bản sau đã gỡ bỏ.
Easter egg có làm phần mềm kém an toàn không?
Easter egg là mã không được ghi nhận chính thức, có thể không qua kiểm thử đầy đủ, nên về nguyên tắc làm tăng rủi ro. Đây là lý do chính Microsoft và nhiều công ty phần mềm doanh nghiệp cấm chúng; kỹ sư Microsoft Larry Osterman cũng từng trả lời câu hỏi vì sao sản phẩm Microsoft không có easter egg trong một video chính thức.



