- Sóng điện thoại là bức xạ không ion hóa; tác động sinh học đã được chứng minh rõ là làm nóng mô khi cường độ đủ lớn.
- Các tổng quan khoa học lớn chưa tìm thấy bằng chứng rõ ràng rằng dùng điện thoại gây ung thư não; nhóm 2B của IARC nói về mức chắc chắn của bằng chứng.
- Muốn giảm phơi nhiễm: dùng tai nghe hoặc loa ngoài, hạn chế gọi khi sóng yếu, không để máy sát người cả ngày.
- Miếng dán, đá "chống sóng" vô dụng; tác hại rõ hơn đến từ thói quen dùng máy như mất ngủ, mỏi mắt, mất tập trung khi lái xe.
Sóng điện thoại là sóng vô tuyến không ion hóa, năng lượng thấp hơn rất nhiều so với tia X hay tia UV, và đến nay các tổng quan khoa học lớn chưa tìm thấy bằng chứng rõ ràng rằng dùng điện thoại gây ung thư não. Dù vậy, nếu bạn muốn chủ động giảm mức phơi nhiễm, có vài thói quen rất dễ làm: dùng tai nghe hoặc loa ngoài khi gọi lâu, không áp máy sát người khi sóng yếu, và không ngủ cạnh điện thoại đang sạc. Bài viết này giải thích vì sao các mẹo đó có cơ sở, mẹo nào chỉ là lời đồn, và đâu mới là "tác hại" thật sự của chiếc smartphone trong đời sống hằng ngày.
Sóng điện thoại thực chất là gì?
Điện thoại liên lạc với trạm phát sóng bằng sóng điện từ tần số vô tuyến, thường nằm trong dải từ vài trăm MHz đến vài GHz. Wi-Fi, Bluetooth, đài FM, lò vi sóng cũng dùng các dải tần thuộc nhóm này. Điểm quan trọng nhất cần nhớ là đây là bức xạ không ion hóa: năng lượng của mỗi photon không đủ để bẻ gãy liên kết hóa học hay làm tổn thương trực tiếp ADN như tia X, tia gamma hay một phần tia cực tím.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tác động sinh học chính của sóng vô tuyến là làm nóng mô khi cường độ đủ lớn. Đây chính là nguyên lý của lò vi sóng, nhưng lò vi sóng dùng công suất hàng trăm watt trong một khoang kín, còn điện thoại phát công suất rất nhỏ và tự giảm công suất khi sóng tốt. Các giới hạn an toàn quốc tế được đặt ra với biên độ dư rất lớn so với ngưỡng gây nóng mô đáng kể.
Khoa học nói gì về nguy cơ sức khỏe
Năm 2011, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp trường điện từ tần số vô tuyến vào nhóm 2B, tức "có thể gây ung thư". Nhiều người hiểu nhầm phân loại này là "đã được chứng minh gây ung thư". Thực tế nhóm 2B nghĩa là bằng chứng còn hạn chế và chưa thể loại trừ hoàn toàn; cùng nhóm này còn có nhiều thứ quen thuộc trong đời sống. Phân loại của IARC nói về mức độ chắc chắn của bằng chứng, không nói về mức độ nguy hiểm.
Từ đó đến nay, lượng người dùng điện thoại tăng vọt nhưng tỷ lệ mắc u não ở các nước có số liệu theo dõi dài hạn không tăng tương ứng. Một tổng quan hệ thống do Tổ chức Y tế Thế giới đặt hàng, công bố năm 2024, cũng không tìm thấy mối liên hệ giữa dùng điện thoại di động và ung thư não. Các cơ quan quản lý vẫn tiếp tục theo dõi, đặc biệt với trẻ em và với các thế hệ mạng mới, nhưng thông điệp chung hiện nay là: chưa có lý do để hoảng sợ.
Nói cách khác, các mẹo giảm phơi nhiễm dưới đây là biện pháp phòng ngừa hợp lý cho người muốn cẩn thận hơn, không phải "liều thuốc giải" cho một mối nguy đã được xác nhận.
Chỉ số SAR và cách đọc nó
SAR (Specific Absorption Rate) là tỷ lệ hấp thụ năng lượng sóng vô tuyến của cơ thể, đo bằng watt trên kilogram. Mỗi mẫu điện thoại phải được kiểm tra SAR trước khi bán ra. Ở Mỹ, giới hạn là 1,6 W/kg tính trung bình trên 1 gam mô; ở châu Âu là 2,0 W/kg tính trên 10 gam mô cho vùng đầu và thân.
Bạn có thể tra SAR trong phần thông tin pháp lý của máy, trong sách hướng dẫn hoặc trên trang của nhà sản xuất. Tuy vậy, đừng quá đặt nặng việc so sánh SAR giữa các mẫu máy. Con số SAR được đo ở công suất phát tối đa trong phòng thí nghiệm, còn khi dùng thực tế, máy chỉ phát mạnh lúc sóng yếu. Một chiếc máy có SAR thấp hơn trên giấy chưa chắc khiến bạn phơi nhiễm ít hơn nếu bạn thường xuyên dùng nó ở nơi sóng kém.
Những thói quen giảm phơi nhiễm có cơ sở
Cường độ sóng giảm rất nhanh theo khoảng cách. Chỉ cần đưa điện thoại ra xa cơ thể vài centimet là mức hấp thụ đã giảm đáng kể. Vì thế, các thói quen hiệu quả nhất đều xoay quanh khoảng cách và thời gian.
- Dùng tai nghe có dây, tai nghe Bluetooth hoặc loa ngoài khi gọi điện lâu. Tai nghe Bluetooth cũng phát sóng nhưng công suất thấp hơn nhiều so với điện thoại khi kết nối trạm phát.
- Nhắn tin thay vì gọi khi không cần nói chuyện trực tiếp, vì lúc đó máy nằm cách đầu một khoảng.
- Hạn chế gọi khi sóng yếu, chẳng hạn trong thang máy, tầng hầm hay xe đang chạy nhanh. Khi chỉ còn một vạch sóng, máy phải tăng công suất phát để giữ kết nối.
- Bật Wi-Fi Calling nếu nhà mạng hỗ trợ và ở nhà bạn có Wi-Fi tốt nhưng sóng di động kém.
- Không để máy trong túi quần, túi áo ngực suốt cả ngày nếu có thể để trong túi xách hoặc trên bàn.
- Khi ngủ, đặt điện thoại cách giường ít nhất một sải tay hoặc bật chế độ máy bay nếu không cần nhận cuộc gọi khẩn.
Với trẻ em
Trẻ em có thời gian sử dụng điện thoại cả đời dài hơn, nên nhiều cơ quan y tế khuyên áp dụng nguyên tắc thận trọng: ưu tiên nhắn tin, dùng loa ngoài, và hạn chế cho trẻ áp điện thoại lên tai thời gian dài. Tuy nhiên, với trẻ nhỏ, vấn đề lớn hơn sóng điện thoại thường là thời gian nhìn màn hình, giấc ngủ và vận động.
Những lời đồn nên bỏ qua
Trên mạng có không ít sản phẩm và mẹo "chống sóng" không có giá trị, thậm chí phản tác dụng.
- Miếng dán chống bức xạ: nếu thực sự chặn sóng, nó sẽ khiến máy phải phát mạnh hơn để giữ kết nối. Nếu không chặn, nó vô dụng. Đằng nào cũng không có lợi.
- Đá, cây xương rồng, vòng tay "trung hòa sóng": không có cơ chế vật lý nào giải thích được.
- Ốp lưng kim loại dày: có thể làm sóng yếu đi, khiến máy tăng công suất phát và hao pin.
- 5G nguy hiểm hơn 4G gấp nhiều lần: 5G vẫn là sóng không ion hóa và phải tuân theo cùng các giới hạn phơi nhiễm; WHO cho biết đến nay chưa có tác hại sức khỏe nào được xác định là do công nghệ không dây gây ra, miễn là phơi nhiễm nằm dưới giới hạn quốc tế.
Tác hại thật sự của smartphone mà ít ai để ý
Nếu mục tiêu là bảo vệ sức khỏe trong kỷ nguyên số, những tác hại có bằng chứng rõ hơn lại đến từ cách chúng ta dùng điện thoại chứ không phải từ sóng.
Giấc ngủ
Lướt điện thoại trước khi ngủ khiến não bộ tỉnh táo vì nội dung kích thích, thông báo liên tục và ánh sáng màn hình. Hãy bật chế độ ngủ, chế độ tập trung hoặc Digital Wellbeing để tắt thông báo theo giờ, và để máy ngoài tầm với.
Mắt và cổ
Nhìn màn hình gần trong thời gian dài gây mỏi mắt, khô mắt. Quy tắc 20-20-20 (cứ 20 phút nhìn ra xa khoảng 6 mét trong 20 giây) là cách đơn giản để mắt nghỉ. Cúi đầu nhìn điện thoại lâu cũng gây mỏi cổ vai gáy; hãy nâng máy lên ngang tầm mắt hơn.
Tai nạn và mất tập trung
Dùng điện thoại khi lái xe, đi bộ qua đường là nguy cơ có thật và trực tiếp nhất. Không mẹo giảm sóng nào quan trọng bằng việc cất điện thoại khi đang điều khiển phương tiện.
Pin và sạc
Sạc qua đêm trên đệm, gối hoặc dùng củ sạc kém chất lượng có thể gây nóng, phồng pin. Đặt máy trên bề mặt cứng, thoáng khi sạc và dùng phụ kiện đạt chuẩn. Nếu bạn quan tâm, có thể đọc thêm cách kéo dài tuổi thọ pin smartphone để vừa an toàn vừa bền máy.
Một lộ trình đơn giản cho gia đình
Thay vì thay đổi tất cả cùng lúc, bạn có thể bắt đầu bằng vài việc nhỏ trong tuần đầu tiên:
- Đặt một vị trí sạc chung cho cả nhà, ngoài phòng ngủ.
- Mua hoặc tận dụng một bộ tai nghe cho các cuộc gọi công việc kéo dài.
- Bật lịch chế độ không làm phiền từ 22 giờ đến 6 giờ sáng.
- Thống nhất quy tắc không dùng điện thoại trong bữa ăn và khi lái xe.
- Với trẻ em, đặt giới hạn thời gian sử dụng ứng dụng thay vì chỉ lo về sóng.
Những thói quen này vừa giảm phơi nhiễm sóng, vừa cải thiện chất lượng nghỉ ngơi và sự riêng tư. Nếu bạn hay dùng điện thoại nơi công cộng, một màn hình riêng tư cũng là cách bảo vệ thông tin cá nhân khỏi những ánh nhìn tò mò.
Khi nào nên hỏi ý kiến bác sĩ?
Đau đầu, mất ngủ, mỏi mắt có thể liên quan đến thói quen dùng điện thoại, nhưng cũng có thể do nhiều nguyên nhân khác. Nếu triệu chứng kéo dài, nặng dần hoặc đi kèm dấu hiệu bất thường như chóng mặt, nhìn mờ, yếu tay chân, hãy đi khám thay vì tự quy cho "sóng điện thoại". Người có thiết bị y tế cấy ghép như máy tạo nhịp tim nên hỏi bác sĩ về khoảng cách an toàn giữa thiết bị và điện thoại, thường là không để điện thoại trong túi áo ngực ngay trên vị trí cấy.
Tóm lại, sóng điện thoại ở mức sử dụng thông thường chưa được chứng minh là gây hại, và bạn có thể giảm phơi nhiễm thêm bằng cách giữ khoảng cách, dùng tai nghe, tránh gọi khi sóng yếu. Phần còn lại của "bí kíp" nằm ở việc dùng điện thoại có ý thức: ngủ đủ, nghỉ mắt và không để màn hình chiếm hết thời gian của bạn. Các thiết bị đeo như nhẫn thông minh theo dõi giấc ngủ có thể giúp bạn nhìn lại thói quen đó bằng dữ liệu cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Để điện thoại ở đầu giường khi ngủ có nguy hiểm không?
Chưa có bằng chứng cho thấy việc này gây bệnh, nhưng để máy xa giường giúp ngủ ngon hơn vì không bị thông báo làm phiền và giảm thói quen lướt máy lúc nửa đêm. Nếu dùng điện thoại làm báo thức, hãy bật chế độ máy bay hoặc không làm phiền.
Tai nghe Bluetooth có phát sóng nhiều hơn điện thoại không?
Không. Tai nghe Bluetooth phát công suất rất thấp vì chỉ cần kết nối trong phạm vi vài mét, trong khi điện thoại phải liên lạc với trạm phát ở xa. Dùng tai nghe Bluetooth khi gọi vẫn giúp giảm phơi nhiễm ở vùng đầu.
Điện thoại có chỉ số SAR thấp có an toàn hơn không?
Mọi điện thoại bán hợp pháp đều phải nằm dưới giới hạn SAR. SAR đo ở công suất tối đa, nên mức phơi nhiễm thực tế phụ thuộc nhiều hơn vào chất lượng sóng nơi bạn dùng và thói quen giữ máy sát người.
Wi-Fi trong nhà có gây hại như sóng điện thoại không?
Router Wi-Fi cũng phát sóng vô tuyến không ion hóa với công suất thấp và thường đặt cách xa người dùng. Mức phơi nhiễm từ Wi-Fi trong nhà nhìn chung thấp hơn so với việc áp điện thoại lên tai khi gọi.



